Bir toplum neden yoksullaştıkça aynı düzeni savunur? Neden liyakatsizlik ödüllendirilir, başarısızlık sandıkla aklanır ve milyonlarca insan kendi geleceğini karartan politikaların gönüllü savunucusuna dönüşür?

Demokrasi, kutsal bir kelime değildir. Her koşulda doğru sonuçlar üreten, her yanlış kararı kendiliğinden düzelten sihirli bir mekanizma hiç değildir. Demokrasi, bilinçli yurttaşların elinde özgürlüğün güvencesi olabilir; cehaletin, ekonomik bağımlılığın ve siyasi manipülasyonun hâkim olduğu koşullarda ise toplumsal ilerlemenin önündeki tıkanıklıkları yeniden üreten bir düzene dönüşebilir.

Acı gerçek şudur: Sandığın kurulması, en doğru kararın alındığını; bir siyasetçinin seçilmesi ise o koltuğu hak ettiğini göstermez.

Bir ülkede insanlar yöneticilerini sorgulamıyor, vaatlerle gerçekleri birbirinden ayıramıyor, kamu kaynaklarının nasıl harcandığını merak etmiyor ve siyasi aidiyetlerini aklın önüne koyuyorsa, orada demokrasi biçimsel olarak yaşıyor olabilir. Ancak demokratik kültürün ve hesap verebilirliğin ciddi biçimde aşındığını göz ardı etmek tehlikeli sonuçlar doğuracaktır.

Üstelik bu tablonun bedelini yalnızca yanlış karar verenler ödemez. Bedelini bütün toplum öder: İşsiz kalan genç, çocuğuna nitelikli eğitim sağlayamayan aile, kirasını ödeyemeyen emekli, emeğinin karşılığını alamayan işçi ve her geçen gün geleceğinden biraz daha vazgeçen milyonlarca insan…

CEHALETİN OYU MU? HALKIN İRADESİ Mİ?

Bir toplumun en büyük felaketlerinden biri, bilgisizliğin yalnızca bir eksiklik olmaktan çıkıp siyasi çıkarlar uğruna kullanılabilir bir güce dönüşmesidir.

Ekonominin nasıl işlediğini bilmeyen, kamu yönetiminde liyakatin neden önemli olduğunu kavrayamayan, hukukun üstünlüğü ile siyasi sadakat arasındaki farkı göremeyen bir seçmen; propagandanın, hamasetin ve korku siyasetinin etkisine daha açık hâle gelebilir.

Burada mesele diplomalı olmak değildir. Üniversite bitirmiş olmak, insanı otomatik olarak bilinçli yurttaş yapmaz. Asıl mesele sorgulama yeteneğidir. İnsan, kendisine söylenenin doğruluğunu araştırabiliyor mu? Kendi tarafının yanlışını da görebiliyor mu? Savunduğu siyasetçinin başarısızlığını kabul edebiliyor mu?

Eğer bir toplumda bu soruların yerini kör bağlılık almışsa, siyaset fikirlerin yarıştığı bir alan olmaktan çıkar; taraftarların birbirine karşı mevzilendiği bir mücadeleye dönüşür.

Böyle bir ortamda liyakat aranmaz, sadakat aranır. Başarı sorgulanmaz, propaganda dinlenir. Kamu yararı konuşulmaz, kimin kazandığına bakılır.

Sonra da bütün bunların adına demokrasi denir!

Oysa demokrasi, çoğunluğun her yaptığını doğru kabul etmek değil, çoğunluğun bile yanlış yapabileceğini kabul edecek kadar güçlü bir akla ve kurumsal denetime sahip olmaktır.

Bir toplum eleştirel düşünceyi geliştiremiyorsa, eğitim sistemini nitelikli hâle getiremiyorsa ve yurttaşlarını bilgi kirliliğine karşı koruyamıyorsa, sandıktan çıkan sonuçların toplumsal ilerlemeyi garanti etmesini beklemek saflıktır.

YOKSULLUK, SİYASETİN EN KULLANIŞLI SİLAHIDIR

Şimdi asıl meseleye gelelim: Yoksulluk.
Açlık sınırında yaşayan, borçla ayakta kalan, işini kaybetme korkusuyla susan ve temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için başkalarına bağımlı hâle gelen bir insanın siyasi iradesi hangi koşullarda özgür kalabilir?

Hukuken eşit olan iki seçmen, ekonomik açıdan aynı özgürlüğe sahip olmayabilir. Biri geleceğini güvence altına almışken diğeri ertesi gün çocuğuna ne yedireceğini düşünüyorsa, ikisinin siyasi tercihlerinin oluştuğu koşullar aynı değildir.
İşte yoksulluğun siyasi gücü burada başlar.

İnsanları yoksul bırak, sonra yoksulluklarını hafifletecek yardımı bir lütuf gibi sun. Çözülmeyen sorunları ortadan kaldırmak yerine geçici rahatlamalar dağıt. Yurttaşa hakkı olan hizmeti ver, sonra kendisini sana borçlu hissetmesini bekle.

Bu mekanizma her yerde ve her yardım programında aynı biçimde işlemez. Ancak sosyal hakların kişisel lütuflara dönüştürüldüğü, yardımların siyasi sadakat beklentisiyle ilişkilendirildiği yerde, sosyal devletin yerini bağımlılık ilişkisi almaya başlar.

İnsanların yoksulluğunu ortadan kaldırmak yerine yoksulluklarını yöneterek siyasi kazanç elde etmek, yoksulluğu bir toplumsal sorun olmaktan çıkarıp iktidar ilişkilerinin aracına dönüştürür.

Bir insanın ihtiyacı olan gıdaya, işe veya hizmete ulaşabilmek için kendisini siyasi iktidara yakın durmak zorunda hissetmesi, demokratik özgürlük açısından ciddi bir sorundur.

Çünkü yurttaşlık, minnet ilişkisi değildir. Sosyal yardım, sadakat karşılığında dağıtılan bir ödül değildir. Kamu hizmeti, siyasi tercihin bedeli hiç değildir.

Ama yoksulluk derinleşirken insanlar haklarını değil, kendilerine uzatılan eli kaybetmekten korkmaya başlıyorsa, orada yalnızca ekonomi değil, demokrasinin niteliği de sorgulanmalıdır.

UZATILAN BİR ELLE GELECEK SATIN ALINIR MI?

Bir ailenin sofrasına giren gıda elbette önemlidir. Fakat o ailenin yıllar sonra da aynı yardıma muhtaç kalması neden sorgulanmaz?
Bir gencin iş bulması önemlidir. Peki o işe neden liyakatiyle değil de birilerinin referansıyla ulaşabileceği düşüncesi yaygınlaşır?
Bir emeklinin geçinmesi önemlidir. Peki emekli neden yıllarca çalıştıktan sonra temel ihtiyaçlarını karşılamak için sürekli yeni bir yardım beklentisine mahkûm kalır?

Siyaset bu sorulara cevap vermek yerine yalnızca dağıtılan yardımları anlatıyorsa, ortada çözülmüş bir sorun değil, yönetilen bir çaresizlik vardır.Ve bu çaresizliğin siyasi sonuçları ağır olabilir.

İnsanlar zamanla kendilerine sunulan geçici rahatlamayı, sahip olmaları gereken kalıcı hakların yerine koyabilir. Birkaç günlük ihtiyaçlarını karşılayan desteği, yıllarca sürecek ekonomik güvenceden daha görünür bulabilir. Çünkü insanın karnı açken geleceğe ilişkin uzun vadeli hesaplar yapmak kolay değildir.

Bunu anlamak için yoksul insanı suçlamaya gerek yoktur. Asıl sorgulanması gereken, insanları bu kadar kırılgan koşullarda yaşatan ve bu kırılganlıktan siyasi çıkar elde edebilen düzendir.

Bir yurttaşın oyunu satın almak için mutlaka eline para tutuşturmak gerekmez. Onu ekonomik olarak bağımlı, geleceğinden endişeli ve kaybedeceklerinden korkar hâle getirmek de özgür iradesini baskı altına alabilir.

İşte satın alınabilir irade dediğimiz mesele budur: Her yoksulun oyunu sattığı iddiası değil, yoksulluğun siyasi iradeyi etkilemek için kullanılabilmesi.

BAŞARISIZLIK SANDIKLA AKLANABİLİR Mİ?
Demokrasinin en tehlikeli yanlış yorumlarından biri, seçim kazanmış olmayı her türlü başarısızlığın dokunulmazlık belgesi saymaktır.

Bir yönetim ekonomiyi kötü yönetebilir, kamu kaynaklarını verimsiz kullanabilir, liyakati zedeleyebilir ve kurumları siyasetin gölgesinde bırakabilir. Buna rağmen toplumun bir bölümünün desteğini koruyabilir.
Peki bu destek, yapılan yanlışları doğruya mı dönüştürür?

Bir siyasetçinin seçilmiş olması, ekonomik becerisinin kanıtı mıdır? Bir partinin çoğunluk kazanması, kamu kaynaklarını dilediği gibi kullanabileceği anlamına mı gelir? Bir yönetimin sandıktan çıkması, hesap vermekten muaf olduğu anlamına mı gelir? Elbette hayır!

Demokrasi, yöneticilerin yalnızca seçilmesini değil, yaptıklarının hesabını vermesini de gerektirir.
Fakat seçmen kendi tarafının yanlışlarını görmezden geliyor, başarısızlıkları sürekli başkalarına yüklüyor ve siyasi kimliğini ülkenin ortak çıkarlarının önüne koyuyorsa, sandık hesap sorma işlevini kaybetmeye başlayabilir.

Böylece iktidar, başarısızlığın sonuçlarını üstlenmek yerine kutuplaşmadan beslenebilir. Yurttaşlar birbirleriyle tartışırken gerçek sorunlar yerinde kalır. İnsanlar birbirlerini suçlarken liyakatsizlik kurumsallaşabilir.Sonra aynı toplum, her seçimde farklı vaatler dinleyip benzer sorunlarla yaşamaya devam eder.Bu bir ilerleme değildir. Bu, siyasi döngünün kendisini yeniden üretmesidir.

ÇOĞUNLUK HER ZAMAN HAKLI MI?

Bir toplumun geleceğini belirleyen kararların yalnızca sayısal çoğunluğa indirgenmesi, demokrasinin en önemli güvencelerini gözden kaçırır.

Çoğunluk karar verebilir; ancak temel haklar çoğunluğun keyfine bırakılamaz. Seçim kazanılabilir; ancak hukuk, liyakat ve hesap verebilirlik ortadan kaldırılamaz.

Çünkü demokrasiyi değerli kılan yalnızca halkın karar vermesi değildir. Halkın karar verdiği sistemin aynı zamanda özgürlükleri koruması, yanlışları düzeltebilmesi ve iktidarı denetleyebilmesidir.

Eğer eğitim zayıfsa, bilgi kirliliği yaygınsa, ekonomik bağımlılık artıyorsa ve kurumlar etkisizleşiyorsa seçimler yapılmaya devam edebilir. Ancak bu koşullarda demokratik tercihlerin niteliği ve toplumsal sonuçları ciddi biçimde zarar görebilir.
Böyle bir tabloda toplumun ilerlemesini garanti eden şey sandığın varlığı değil; yurttaşların bilinçli kararlar verebilmesini sağlayan koşulların ve iktidarı sınırlayan kurumların gücüdür.

Üstelik çözüm, halkın oy kullanma hakkını sorgulamak veya siyasi kararları yalnızca kendisini daha eğitimli gören bir azınlığa bırakmak değildir. Böyle bir yaklaşım da gücün denetimsiz biçimde dar bir kesimde toplanmasına yol açabilir.

Çözüm, insanların iradesini küçümsemek değil; bu iradenin korkuyla, yoksullukla ve bilgi kirliliğiyle kuşatılmasına karşı mücadele etmektir.

SONUÇ: SANDIK VAR DİYE İLERLEDİĞİMİZİ SANMAYALIM!

Bir toplumun gerçek durumunu seçim gecesi meydanlarda atılan sloganlar değil; insanların nasıl yaşadığı gösterir.
Gençler geleceğini başka ülkelerde arıyorsa, emekliler geçinemiyorsa, çalışanlar yoksullaşıyorsa, liyakat yerini sadakate bırakıyorsa ve yurttaşlar haklarını kullanırken siyasi baskı hissediyorsa, yalnızca seçimlerin yapılmış olmasıyla övünmek yeterli değildir.

Demokrasi, insanlara beş yılda bir tercih yaptırıp geri kalan zamanda onların ekonomik çaresizliğini görmezden gelmek değildir.

Demokrasi, yurttaşın yalnızca oyunu değil, onurunu ve bağımsızlığını da korumaktır.
Bir toplumun insanları açlık korkusuyla susuyor, işini kaybetme endişesiyle haksızlıklara ses çıkaramıyor ve temel ihtiyaçlarını karşılayabilmek için siyasi yakınlık arıyorsa, o toplumun demokratik özgürlüğü ciddi bir sınavdan geçiyor demektir.
Burada artık şu soruyu sormak zorundayız:

İnsanların yaşam koşulları her geçen gün kötüleşirken, onların siyasi tercihlerini değiştirmemelerini yalnızca kişisel tercihlerle mi açıklayacağız, yoksa o tercihleri biçimlendiren ekonomik ve toplumsal düzeni de sorgulayacak mıyız?

Bir toplumun cehaleti siyaset tarafından besleniyorsa, yoksulluğu siyasi bağımlılığa dönüşüyorsa ve liyakatsizlik seçim başarısının arkasına saklanabiliyorsa, sandığın varlığı tek başına ilerleme anlamına gelmez.
Çünkü halkın iradesi, halkın yoksulluğundan çıkar sağlayanların elinde bir meşruiyet aracına dönüşmemelidir.

Ve unutulmamalıdır:
Yoksulluğu ortadan kaldırmayan, cehaleti sorgulamayan, liyakati korumayan ve yöneticilerinden hesap soramayan bir toplumda sandık kurulabilir; fakat adalet kurulmayabilir. Seçimler yapılabilir; fakat ilerleme gerçekleşmeyebilir. İktidarlar değişebilir; fakat halkın hayatı değişmeyebilir.

Asıl mesele kimin kazandığı değil, toplumun neden kaybetmeye devam ettiğidir.
Asıl mesele, kaç kişinin oy kullandığı değil, o oyların özgür iradeyle kullanılabileceği koşulların bulunup bulunmadığıdır.

Ve asıl mesele şudur:
Bir toplum, kendi yoksulluğunu yönetmeye talip olanlarla yoksulluğu ortadan kaldırmayı vaat edenleri birbirinden ayıramıyorsa, demokrasi yalnızca bir yönetim biçimi olarak kalır; toplumsal kurtuluşun garantisi olmak bir yana görkemli bir çöküşün başlangıcı olabilir.